Xilasa aparan yol: təmiz ağıl sahibi olmaq

Təmiz ağıl sahibi olmaq dərin düşünməyi, incəlikləri qavramağı, hikmətli danışmağı, doğru ilə yanlışı bir-birindən ayırd etməyi, hadisələr haqqında mühakimə yeritməyi, doğru qərarlar verməyi və xeyiri görməyi ifadə edir. Vicdanının səsini dinləyərək Allah’a üz tutan hər insan qısa müddətdə təmiz ağıla sahib ola bilər. Bunun üçün Allah’a səmimi iman gətirmək, Ondan lazımınca qorxmaq və Rəbbimizin istədiyi kimi həyat yaşamaq lazımdır. Bu səmimi iman insana ağıl qazandırır.

 Allahdan çox qorxmaq

 Ağıl insanın həyatının sonuna qədər inkişaf edən xüsusiyyətdir. Bu isə tamamilə Allah qorxusu ilə və vicdanı gücləndirməklə əlaqədardır. Allah bir ayədə “Allahdan bacardığınız qədər qorxun. Qulaq asın; itaət edin… (Təğabun surəsi, 16)” hökmü ilə inananlara güclərinin çatdığı qədər Özündən qorxub-çəkinməyi əmr etmişdir. Odur ki, insan heç vaxt Allah qorxusunu kafi hesab etməməlidir. Daima özünü Allah’a daha da yaxınlaşdıran yollar axtarmalı və vicdanını sona qədər dinləməlidir. Uca Allah, səmimiliyinə və Öz rizasını qazanmaq məqsədilə göstərilən ciddi cəhdə görə möminlərə verdiyi anlayışı və doğru ilə yanlışı bir-birindən ayırd etmək qabiliyyətini artıra bilər. Bu, Allah’ın iman gətirənlərə dəstəyi və Quranın mühüm sirridir. İnsan, əlindəki bu imkandan yaxşı istifadə edərək ağılın dünyada və axirətdə qazandırdığı üstünlükləri əldə edə bilər.

Quranı rəhbər etmək

 Bir insan imanın qazandırdığı dərin ağıla və qavrayışa malik olmaq üçün əvvəlcə bəzi məsələlər üzərində düşünməlidir. Dünyaya gəlişinin məqsədi, bir gün həyatının ölümlə bitəcəyi və uca Allah’ın çinar ağacını belə yüz illərlə yaşadarkən insanlara təqribən 60-70 il ömür verməsinin ardındakı səbəblər üzərində düşünməlidir. Quran insanın düşünməli olduğu bütün bu sualların qapısını açan açardır. Çünki Quran Rəbbimizin qullarına Özünü tanıtdığı, dünya həyatının əsl məqsədini, axirəti, gözəl əxlaqı bildirdiyi vəhyidir. İnsan Quran vasitəsilə səhvlərini anlayar, qəti tövbə edib səhvini təkrarlamaqdan çəkinər, Allah’ın böyüklüyünü və qüsursuz olduğunu dərk edər, həyatını Onun rizasını, rəhmətini qazanmaq üçün keçirər, əmr və qadağalarına cidd-cəhdlə əməl edər və gerçək həyat olan axirətdə cənnəti qazanmağı ümid edə bilər.

İnsanın fitrətinə uyğun olan həyatı yaşaması üçün ağlına və vicdanına ən uyğun yol da budur. Bu yola tabe olmaq insanın ağlını və qavrama gücünü daima artırar. Çünki ağıl imanda dərinləşməyin təbii nəticəsidir. Uca Allah Quranın təmiz ağıl sahibləri üçün yol göstərən kitab olduğunu bir ayədə belə bildirir:

 “Bu (Quran) insanlar üçün elə bir moizədir ki, onunla həm qorxsunlar, həm Allahın tək bir tanrı olduğunu bilsinlər, həm də ağıl sahibləri düşünüb ibrət alsınlar!” (İbrahim surəsi, 52)

 Şeytandan gələn vəsvəsələri müəyyən etmək

 Şeytanın ən mühüm xüsusiyyəti insana hər tərəfdən yanaşaraq onu Allah’ın yolundan uzaqlaşdırmağa çalışmasıdır. Vəsvəsə də şeytanın insanı boş şeylərlə məşğul etmək üçün pıçıldadığı sözlər, yanıltmalar, qəlbə verdiyi narahatedici, boş şübhələr və düşüncələrdir.

Şeytan insanın ağlına gətirdiyi Qurandankənar düşüncələrlə onun sağlam düşünməsinə mane olub, onu dünya və axirət həyatına zərər verən şübhələrə salmaq istəyir. Ancaq uca Allah’ın Quranda bildirdiyi kimi, şeytanın hiyləli tələsi çox zəifdir (Nisa surəsi, 76). İmanın qazandırdığı təmiz ağıl sayəsində möminlər sürətli mühakimə qabiliyyəti ilə şeytanın verdiyi vəsvəsənin öhdəsindən gəlirlər. Əlbəttə, bu, imanın qazandırdığı dərrakənin meydana gətirdiyi təbii nəticədir. Belə ki, uca Allah möminlərin şeytanın bu tələsini yaxşı-yaxşı düşünərək dərhal anlayacaqlarını belə bildirmişdir:

 “Allahdan qorxanlara Şeytandan bir vəsvəsə toxunduğu zaman onlar (Allah’ı) xatırlayıb düşünərlər və dərhal (gözləri açılıb) görən olarlar” (Əraf surəsi, 201)

 Axirətə yəqinliklə inanmaq

 Allah “O kəslər ki, sənə nazil olana və səndən əvvəl nazil olanlara iman gətirir, axirətə də yəqinliklə inanırlar. (Bəqərə surəsi, 4)” ayəsi ilə möminlərin axirətə yəqinliklə iman gətirməli olduqlarını bildirir. Axirətə yəqinliklə inanan insan ölümün labüd olduğunu, dünyanın müvəqqəti yer olduğunu qavrayar və əsl həyatın axirətdə olacağını dərk edər. Axirətdə yenidən dirildiləcəyini, orada əbədi yaşayacağını bilən və cənnətin tükənməz nemətləri haqqında düşünən insan bu gözəl həyata qovuşmaq üçün var gücüylə Allah’ın ondan razı qalması üçün çalışar. Dünyanın müvəqqəti bər-bəzəyinə və həvəslərinə aludə olaraq ölümü və axirəti unutmaz. Ölüm zamanını bilmədiyinə görə, daima ölümə hazır olmalı olduğunu düşünər, bunun üçün uca Allah’ın əmr və qadağalarına cidd-cəhdlə riayət edər, ibadətlərini tam yerinə yetirər. İnsanın axirətdəki sonsuz nemətləri dünyadakı müvəqqəti nemətlərdən üstün tutması güclü dərrakəyə sahib olduğunu göstərir.

 Göylərin və yerin yaradılışı haqqında düşünmək

 Bir mömin namaz qılmaq, oruc tutmaq kimi ibadətlərini cidd-cəhdlə yerinə yetirməklə yanaşı, dərin anlayışa da sahib olur. Quranda diqqət çəkilən göylərdəki və yerdəki yaradılış dəlilləri üzərində dərindən düşünmək möminin imanının artmasına, dərin ağıl və qavrayış qabiliyyəti qazanmasına səbəb olur. Çünki göylərin, yerin və bunların arasındakıların yaradılışı haqqında düşünmək Allahı daha yaxından tanımağa, Onun qüdrətinin sonsuzluğunu daha yaxşı qavramağa və beləliklə, elm sahibi olmağa vəsilə olar. Təmiz ağıl sahibi möminlərin bu xüsusiyyəti Quranda belə xəbər verilir:

 “O kəslər ki, ayaq üstə olanda da, oturanda da, uzananda da Allahı xatırlar, göylərin və yerin yaradılması haqqında düşünər (və deyərlər): “Ey Rəbbimiz! Sən bunları boş yerə yaratmamısan! Sən pak və müqəddəssən! Bizi cəhənnəm odunun əzabından qoru! (Ali-İmran surəsi, 191)

 Nəticə: ağıl möminə böyük güc qazandırır

 Allah Quranda ağıl sahibi olan möminləri “O kəslər ki, sözə qulaq asıb onun ən yaxşısına tabe olurlar, onlar Allahın doğru yola yönəltdiyi şəxslərdir. Ağıl sahibləri də məhz onlardır. (Zumər surəsi, 18)” şəklində tərif edir. Bu kəslər Allahın onlara göstərdiyi yola tam tabe olduqlarına, Quranda bildirilən hökmləri dəqiqliklə yerinə yetirdiklərinə və vicdanlarına qəti tabe olduqlarına görə, Allah onları ağıl kimi böyük nemətlə mükafatlandırmışdır.

Ağıl insana bir çox nemətin qapısını açan çox mühüm xüsusiyyətdir. Ağıllı insan olduğu hər mühitdə, etdiyi hər hərəkət və dediyi hər sözdə fərqli olduğunu hiss etdirir. Ona görə, böyük hörmət və heyranlıq oyandırır. Ağıl doğrunu yanlışdan ayırmağı, hikmətli və gözəl danışmağı, gözəl əxlaqla davranmağı, hər hansı hadisə baş verdikdə bir çox insanın görə bilmədiyi təfərrüatları görməyi, incə təhlillər aparmağı və hadisələrdən ən doğru, ən hikmətli nəticələr çıxarmağı təmin edir. Bütün bunlarla yanaşı, ağıl insanın ruhunda gözəlliklərdən daha çox zövq almağı təmin edən dərinlik meydana gətirir. Buna görə, çox insanın adi qarşıladığı və alışqanlıqla baxdığı bir çox şeyin ardında gizlənən gözəllikləri ağıl sahibi olan möminlər dərhal görürlər. Ancaq ən əsası odur ki, ağılın qazandırdığı dərin iman və təvəkkül möminlərə Allah’ın iznilə cənnəti qazandırır. Uca Allah bir Quran ayəsində möminləri belə müjdələyir:

 ”Allah, şübhəsiz ki, möminlərin canlarını və mallarını Tövratda, İncildə və Quranda haqq olaraq vəd edilmiş cənnət müqabilində satın almışdır. Allah`dan daha çox əhdə vəfa edən kimdir? Etdiyiniz sövdəyə görə sevinin. Bu, böyük qurtuluşdur!” (Tövbə surəsi, 111)

 Dərin düşünməyin qazandırdığı iman və bu imanın artmasıyla artan ağıl möminlərin Allah’ı daha yaxşı, yaxından tanımalarını, hər an hər yerdə Onun təcəllilərini görmələrini və Allah’ın qüdrətini layiqincə təqdir etmələrini təmin edir.

Təmiz ağıl sahibi olmaq hər cür boş düşüncədən, heç kimə faydası olmayan boş şübhələrdən və mənasız düşüncələrdən uzaq ağıla sahib olmaqdır. Tamamilə Allah’ın razılığını qazanmaq üçün istifadə edilən belə bir ağıl həm dünyada, həm də axirətdə rahat həyat təmin edir.